Portret narzeczonej artysty - Teodory, 1863

ołówek, papier; 14,5 x 10 cm (w świetle oprawy);
sygn. i opisany p. d.: JM (monogram wiązany, dalej napis nieczytelny);
na odwrocie oprawy napis: Teodora / z Giebułtowskich Matejkowa / dn 30/3 1846 r. P. w Krakowie / dn 25/8 1896 r. P. w Krakowie / … / r. P. 1863 (?, ołówkiem).

Jan Matejko urodził się i większość życia spędził w Krakowie, gdzie kształcił się w Szkole Sztuk Pięknych, a później został jej dyrektorem.
Sportretowana Teodora Giebułtowska (1846-1896), późniejsza żona artysty, była jego wielką miłością z młodości. Poznali się bardzo wcześnie - rodzina Giebułtowskich była blisko zaprzyjaźniona z rodziną Matejków, ojciec przyszłego malarza, Franciszek, uczył Giebułtowską i jej siostrzeńców muzyki.
Latem 1863 r. Teodora wraz z siostrą i Janem Matejką wyjechała do Iwonicza. Pobyt ten bardzo zbliżył młodych do siebie, a już rok później rozpoczęto przygotowania do ślubu, który odbył się 21 listopada 1864 w kaplicy kościoła Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny na Piasku. Suknia ślubna Teodory została wykonana według rysunku samego Matejki, a po powrocie z podróży poślubnej artysta namalował „Portret Teodory Matejko (z domu Giebułtowskiej) w stroju ślubnym”. Obraz ten został niestety zniszczony przez samą portretowaną w 1876 r. Trzy lata później, w 1879 r., Matejko na podstawie fotografii, namalował drugą wersję portretu, znajdującą się obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie (numer identyfikacyjny MP 436 MNW).
Jan darzył żonę silnym uczuciem i często wykorzystywał jej rysy twarzy w swoich obrazach, nadając jej cechy różnych postaci historycznych, zwłaszcza królowych i szlachcianek (m.in. jako królowa Bona Sforza w "Hołdzie pruskim" (1879-1882) lub Barbara Radziwiłłówna, np. w obrazach: "Zygmunt August w Ogrodzie Wileńskim" (1865) czy "Zygmunt August i Barbara na dworze Radziwiłłowskim w Wilnie" (1867).
Ich relacja była jednak skomplikowana, a małżeństwo nie należało do szczęśliwych - Teodora miała trudny charakter, bywała zazdrosna i impulsywna, co prowadziło do licznych konfliktów. Mimo to pozostała ważną osobą w życiu Matejki, a także matką jego pięciorga dzieci. Była nie tylko żoną artysty, ale także jego inspiracją - jej wizerunek można odnaleźć w wielu dziełach Matejki, co czyni ją jedną z najbardziej rozpoznawalnych muz w historii polskiej sztuki.