Kilim

wełna, osnowa - len; 165 x 113 cm;
na bordiurze wyszyty monogram: BT.
Polska, Zakopiańska Spółdzielnia "Kilim", lata 20.-30. XX w.
stan: po renowacji w 2024 r. (od spodu przyszyta metka informacyjna)
Prostokątny, wielobarwny kilim z przedstawieniem ptaka w pejzażu; krótsze boki zakończone frędzlami (frędzle uzupełniane podczas renowacji).

Reprodukowany w:
„Kilimy polskie od XVIII do XX wieku ze zbiorów Muzeum Narodowego w Poznaniu” [wystawa: 16 marca - 27 kwietnia 2008], Muzeum Narodowe w Poznaniu, 2008, s. 50, il. 11-8.

Lit.:
„Kilim” STOW. ZAR. ZOGR. POR. [Stowarzyszenie Zarejestrowane z Ograniczoną Poręką]” Zakopane Znaki Ochronne, Kraków 1913.

Bogdan Treter (1886-1945) należał do grona najważniejszych postaci związanych z zakopiańskim Stowarzyszeniem „Kilim”, które na początku XX w. odegrało ogromną rolę w rozwoju polskiej sztuki dekoracyjnej. Był architektem, historykiem sztuki, krytykiem oraz projektantem, a jego działalność łączyła zainteresowanie nowoczesnym wzornictwem z fascynacją kulturą Podhala i sztuką ludową. Studiował architekturę i historię sztuki, dzięki czemu posiadał szeroką wiedzę artystyczną. Po przyjeździe do Zakopanego związał się ze środowiskiem twórców skupionych wokół idei stylu zakopiańskiego, rozwijanego wcześniej przez Stanisława Witkiewicza. W działalności Stowarzyszenia „Kilim” ważne było połączenie wysokiego poziomu artystycznego z tradycyjnym rzemiosłem podhalańskim. Artyści projektowali tkaniny, meble i przedmioty użytkowe inspirowane motywami ludowymi, ale dostosowane do nowoczesnych wnętrz.
Treter był bliskim przyjacielem Kazimierza Brzozowskiego (dyrektora zakopiańskiego „Kilimu”), od którego uczył się technicznych tajników krosien. Uważał, że projektant musi doskonale rozumień strukturę tkaniny, aby linie i kolory idealnie współgrały z wełnianym wątkiem. Krytycy chwalili jego prace za „wykwint wyrażony skromnymi środkami” oraz unikanie banalnej, dosłownej ludowości.
Projekty B. Tretera wyróżniały się geometryzacją form, wyraźnym rytmem kompozycji oraz harmonijnym zestawianiem kolorów. Czerpał inspiracje z ornamentyki góralskiej - parzenic, motywów roślinnych i dekoracji snycerskich - jednak nie kopiował ich dosłownie. Przetwarzał tradycyjne wzory w bardziej nowoczesne układy dekoracyjne. Dzięki temu kilimy projektowane przez niego łączyły charakter sztuki ludowej z estetyką modernizmu i art déco.
„Charakter twórczości zdobniczej B. Tretera cechuje prostota, niewpadająca w tanią, przetwórczą ludowość, geometryczną sztywność, ekscentryczność lub banalność, ale właśnie, dzięki subtelnemu układowi rytmów i zharmonizowaniu kolorów, w wykwint, wyrażony zawsze jak najskromniejszemi środkami. Każdy jego projekt, przełożony na język krosien, zadziwia tą szczerą prostotą, której urok odczuwa się w całej pełni dopiero po dłuższem z nią obcowaniu w zacisznym pokoju. Są to pomysły tak „kilimowe”, że genezy ich wypadałoby szukać raczej w mechanice poziomo snującego się wątka wzdłuż pionowej osnowy, nie w akwarelowych lub graficznych planach” (za: „Rzeczy Piękne”, 1929, 8, nr 4, s. 129).
Oferowany kilim cechuje bogata, żywa kolorystyka oraz inspiracja naturą z widocznymi wpływami twórczości Władysława Skoczylasa. Centralnym punktem kompozycji jest stylizowany, majestatyczny ptak siedzący na gałęzi. Wzór jest silnie zgeometryzowany, z wyraźnym konturem i dekoracyjnym, plakatowym ujęciem natury. Artysta genialnie operuje kontrastem - jasna sylwetka księżyca w tle wydobywa głębokie, nasycone barwy liści i upierzenia ptaka.
Tkaniny tworzone według projektów Bogdana Tretera miały nie tylko funkcję dekoracyjną, ale także reprezentacyjną. Zdobiły pensjonaty, wille i wnętrza publiczne, stając się symbolem eleganckiej, polskiej sztuki użytkowej okresu międzywojennego. Prace jego autorstwa reprezentowały Polskę na prestiżowych wystawach międzynarodowych, m.in. na słynnej Wystawie Sztuk Dekoracyjnych w Paryżu w 1925.
Projekty te przyczyniły się do wzrostu prestiżu zakopiańskiego tkactwa artystycznego oraz popularyzacji kilimu jako ważnego elementu nowoczesnego wystroju wnętrz.